Tasavvur qiling: do‘stingiz mashina sotib olish uchun kredit olmoqchi, lekin doimiy daromadi yo‘q. Bank ikkilanyapti. Shunda do‘stingiz sizdan kafil bo‘lishingizni so‘raydi. Agar u to‘lay olmasa, to‘lash majburiyati sizga tushadi. Kafil bo‘lish aynan shuni anglatadi — qarz oluvchi bilan biror muammo yuz bersa, javobgarlikni o‘z zimmangizga olasiz.
Banklar bu usulni bejiz qo‘llamaydilar: kafillik ularning xatarlarini kamaytiradi. Oxirgi yillarda odamlar uy-joy, avtomobil yoki biznes uchun ko‘proq kredit olayotgani sababli, kafillarga ehtiyoj oshib boryapti. O‘zbekistonda iste’mol kreditlari bozori yildan-yilga o‘sib borayotgani sababli, ular mamlakatimizda katta mashhurlik qozonyapti.
Kafil nima qiladi va nima uchun javobgar?
Inson kafillik shartnomasini imzolayotganda, u aniq belgilangan majburiyatlarga rozilik bildiradi. Agar qarz oluvchi to‘lov qilishni to‘xtatsa, bank to‘g‘ridan-to‘g‘ri kafilga murojaat qilishi mumkin. Bu shunchaki so‘z o‘yini emas: hatto qo‘ng‘iroq qilib o‘tirmasdan ishni darhol sudga oshirib yuborishlari mumkin.
2025-yildan boshlab, banklar qarz oluvchi to‘lovni kechiktirgan har safar kafilni xabardor qilishga majbur bo‘lmaydi. Bu esa qarz rasman undirilayotgan paytdagina u haqda bilish mumkinligini anglatadi. Bundan tashqari, to‘lovlarning kechikishi haqidagi ma’lumotlar kafil o‘zi hech qanday qarz olmagan bo‘lsa ham, uning shaxsiy kredit tarixiga kiritiladi.
Qanday holatlarda kredit bo‘yicha kafil kerak bo‘ladi?
Ko‘p hollarda bu qarz oluvchining «zaif tomonlari» bor bo‘lganda kerak bo‘ladi. Masalan, u yaqinda ishga joylashgan, barqaror daromadga ega emas yoki ilgari kredit olmagan bo‘lsa. Ba’zan, agar summa katta bo‘lsa — aytaylik, ipoteka yoki avtomobil krediti, ayniqsa garovsiz bo‘lsa, kafil talab qilinadi.
Misol uchun: qahvaxona ochish uchun 250 mln so‘m olmoqchisiz. Ajoyib g‘oyangiz bor, lekin biznes tajribangiz yo‘q. Shunda bank: «Ishonchliligingizni kimdir tasdiqlashi kerak — kafil topib keling,» deyishi mumkin. Ko‘pincha bu vazifani qarindoshlar, do‘stlar yoki hamkasblar o‘z zimmalariga oladilar.
Kim kafil bo‘la oladi?
Rasman — har qanday rasmiy daromadga ega voyaga yetgan shaxs. Lekin amalda banklar kafillarni juda puxta tanlab oladi. Ular uchun kafilning barqaror ish o‘rni, rasmiy maoshi va toza kredit tarixi bo‘lishi muhim.
Undan ham muhimroq jihati — kafil o‘zini qanday majburiyat olayotganini to‘la anglashi kerak. Bu shunchaki rasmiyatchilik yoki do‘stga ko‘rsatiladigan yordam emas. Bu shunday shartnomaki, agar qarz oluvchi majburiyatini bajara olmasa, siz o‘z pulingiz yoki mol-mulkingizdan ayrilishingiz mumkin.
2025-yilda nima bo‘lyapti?
Hozirda banklar kafillarni ham xuddi qarz oluvchilarni tekshirgandek sinchkovlik bilan tekshirishadi. Ular daromad to‘g‘risidagi ma’lumotnomalarni talab qiladi, kredit tarixini tahlil etadi, boshqa qarzlar borligini o‘rganadi. Bu tabiiy hol: chunki bank amalda bir kishiga emas, balki ikki kishiga — qarz oluvchi va kafilga kredit beradi.
Aytgancha, ayrim banklar boshqa variantlarni ham taklif qiladi — masalan, qarz oluvchining hayotini sug‘urtalash yoki mulkni garovga qo‘yish. Bunday hollarda kafil kerak bo‘lmaydi, lekin kredit narxi oshishi mumkin. Shuning uchun har doim variantlarni taqqoslab ko‘rishni maslahat beramiz.
Xulosa
Kafil bo‘lishni o‘ylayotgan bo‘lsangiz, ikki karra o‘ylab ko‘ring. Bu shunchaki do‘stingizga yordam emas, balki siz umuman kredit olishni rejalashtirmagan bo‘lsangiz ham, zimmangizga tushishi mumkin bo‘lgan moliyaviy majburiyatdir. Agar kredit olmoqchi bo‘lsangiz va birovdan kafil bo‘lishini so‘rasangiz, unga barcha holatlarni to‘g‘ri va ochiqchasiga tushuntiring.
Kafillik, ayniqsa murakkab vaziyatlarda, kerakli pulni olishga ko‘maklashishi mumkin. Biroq u ham qarz oluvchi, ham kafil uchun muammolar manbai bo‘lib qolish ehtimoli bor. Shu bois, asosiy qoida — hamma narsani oldindan muhokama qilish va bankka savollar berishdan tortinmaslik.
*Ushbu maqola faqat umumiy tushuncha va ma’lumot uchun. Material yuridik maslahat hisoblanmaydi: matn malakali yurist tomonidan tayyorlanmagan, unda soddalashtirishlar, noaniqliklar yoki eskirgan ma’lumotlar bo‘lishi mumkin. Qaror qabul qilishda yoki qanday yo‘l tutishni tanlashda faqat ushbu materialga tayanmang. Professional huquqiy yordam kerak bo‘lsa, malakali mutaxassislarga murojaat qilganingiz ma’qul.
