Bank faoliyatida balansning har bir elementi o‘z roliga ega. Nima aktivga, nima passivga tegishli ekanini bilish muhim. Bu nafaqat mutaxassislarga, balki mijozlar, sarmoyador va tadbirkorlarga ham kerak. Ayniqsa, qisqa muddatli kreditlarga talab ortib, biznes va odamlarga shoshilinch pul kerak bo‘lganda juda muhim. Oddiy savol tug‘iladi: bankning qisqa muddatli kreditlari balansda aktiv sifatida turadimi yoki passiv?
Bank ishida aktivlar va passivlar nima?
Bank aktivlari — bu unga tegishli bo‘lgan yoki unga berishlari kerak bo‘lgan narsalar. Bu naqd pul, qimmatli qog‘ozlar, loyihalarga sarmoyalar va eng muhimi, berilgan kreditlardir. Passivlar — bu bank boshqalarga qarz bo‘lgan pul: mijozlarning depozitlari, boshqa tashkilotlardan olingan qarzlar va boshqa jalb qilingan pullar.
Bank kredit berganda, u pul yo‘qotmaydi. Ularni qarz oluvchiga foiz evaziga vaqtincha berib turadi. Bank bu pullar foyda bilan qaytishini kutadi. Shuning uchun berilgan kredit, u qancha muddatga berilgan bo‘lishidan qat’i nazar, aktiv hisoblanadi.
Nima uchun qisqa muddatli kreditlar aktiv hisoblanadi?
Qisqa muddatli kreditlar — bir yilgacha bo‘lgan muddatga berilgan qarzlar. Ulardan ko‘pincha kichik va o‘rta biznes xomashyo sotib olish, yetkazib beruvchilarga haq to‘lash yoki mavsumiy xarajatlar uchun tezkor aylanma kapital kerak bo‘lganda foydalanadi.
Qisqa muddatli bo‘lishiga qaramay, bunday kreditlar bankning aktivlari bo‘lib qoladi, chunki bank ulardan foiz ko‘rinishida daromad oladi. Qarz oluvchi kredit summasini qaytarishga majbur. Bank hisobida esa bu kredit mijozning bank oldidagi qarzi sifatida ko‘rsatiladi.
Bunday qarzlarning qaytarilmaslik xavfi uzoq muddatli qarzlarga qaraganda yuqori bo‘lsa ham, kreditning o‘zi baribir aktiv bo‘lib qolaveradi. Undan farqli o‘laroq, mijozning omonati passiv hisoblanadi, chunki bank bu pullarni foizi bilan qaytarishi kerak bo‘ladi.
Qisqa muddatli kreditlarning aktiv sifatida asosiy xususiyatlari
Buxgalteriya hisobi va bankning moliyaviy holatini tahlil qilish nuqtayi nazaridan qisqa muddatli kreditlar bir qator muhim xususiyatlarga ega.
Ular tez aylanadi. Pul tez qaytadi va bank ularni yana kreditga berishi mumkin. Bunday kreditlar bo‘yicha foiz marjasi — kredit stavkasi va jalb qilingan pul qiymati o‘rtasidagi farq bank foydasining bir qismini tashkil qiladi.
Qarzdor pulni qaytarmasligi xavfi bo‘lgani sababli, bank ehtimoliy yo‘qotishlarni kamaytirish maqsadida garov yoki kafil talab qilishi mumkin. Kreditlarning o‘zi «jonli pul» emas, ular daromad keltiruvchi aktivlar sifatida hisobga olinadi. Bu, ayniqsa, kompaniyalarning pul oqimlari barqaror bo‘lmagan va zudlik bilan pul kerak bo‘lgan joylarda muhim.
Aktiv va passiv o‘rtasidagi farq
Chalkashmaslik uchun oddiy qoidani eslab qoling. Agar bank kimgadir qarzdor bo‘lsa — bu passiv. Agar bankka qarz bo‘lishsa — aktiv. Shuning uchun mijozning omonati passiv hisoblanadi, chunki bank bu pulni foizi bilan qaytarishi shart. Berilgan kredit esa aktiv hisoblanadi, chunki mijoz bankka pulni qaytarishi va foiz to‘lashi kerak.
Banklar kredit portfelingiz o‘sishidan xursand bo‘lishadi. Chunki kreditlar ularning asosiy daromad manbalaridan biridir. Bunda passivlar, ya’ni jalb qilingan pul aktiv yaratishga xizmat qiladi.
Bu amalda qanday ishlaydi: kundalik hayotdan misol
Tasavvur qilaylik, bank fermerga urug‘ va texnika sotib olish uchun olti oyga 50 mln so‘m pul berdi. Pul bank hisobidan chiqadi, lekin balansidan yo‘qolmaydi. Ular aktiv sifatida qisqa muddatli ssudalar bo‘limiga o‘tkaziladi. Fermer har oyda foiz to‘laydi, muddat oxirida esa qarzning asosiy summasini qaytaradi. Bank daromad oladi, aktiv esa asta-sekin qoplanadi.
Agar boshqa mijoz xuddi shu summaga depozit ochsa, bu pullar passivda ko‘rinadi. Bank ularni saqlashi va ma’lum muddatdan keyin foizi bilan qaytarishi kerak. Oxir-oqibat, bir xil 50 mln so‘mlik summa aktiv yoki passiv bo‘lishi mumkin — hammasi kim kimga qarzdorligiga bog‘liq.
Mahalliy iqtisodiyot sharoitida muvozanat mantig‘i
Tijorat banklari tarmog‘i rivojlangan va qisqa muddatli moliyalashtirishga talab yuqori bo‘lgan hududlarda bunday kreditlar o‘sish strategiyasining muhim qismiga aylanadi. Banklar tezkor pul olishni istagan mijozlar bilan faol ishlaydi va shu tarzda aktivlar hajmini oshiradi.
Qisqa muddatli kreditlarni ko‘proq berish uchun bankka passivlarning ishonchli manbalari: aholi depozitlari, pul jalb qilishning boshqa shakllari kerak bo‘ladi. Bank tizimining barqarorligi aktivlar va passivlar nisbatining qanchalik to‘g‘ri tuzilganligiga bog‘liq.
Agar qisqa muddatli kreditlar ko‘p bo‘lsa-yu, jalb qilingan pul kam bo‘lsa, likvidlik bilan bog‘liq muammolar boshlanadi. Agar qarz oluvchilarning hammasi to‘lovlarni kechiktira boshlasa, vaziyat yanada yomonlashadi.
Aktiv ham, passiv ham emas — moliya tizimining dvigateli
Qisqa muddatli kreditlar — balansdagi oddiy satrlar emas. Ular iqtisodiyotning harakatlanishiga yordam beradi. Biznesga ishlash va o‘sish, odamlarga esa qisqa muddatli moliyaviy ehtiyojlarini qondirish imkonini beradi.
Qisqa muddatli kreditlar aktiv ekanligini tushunish bankning moliyaviy holatini yaxshiroq baholashga va moliyaviy hamkorni tanlashga ongli ravishda yondashishga yordam beradi.
Bunday kreditlar qaytarilib, daromad keltirar ekan, ular bank tizimining kuchli tomoni va real iqtisodiyotni rivojlantirishning muhim vositasi bo‘lib qolaveradi.
*Ushbu maqola faqat umumiy tushuncha va ma’lumot uchun. Material yuridik maslahat hisoblanmaydi: matn malakali yurist tomonidan tayyorlanmagan, unda soddalashtirishlar, noaniqliklar yoki eskirgan ma’lumotlar bo‘lishi mumkin. Qaror qabul qilishda yoki qanday yo‘l tutishni tanlashda faqat ushbu materialga tayanmang. Professional huquqiy yordam kerak bo‘lsa, malakali mutaxassislarga murojaat qilganingiz ma’qul.
AVO ilovasini yuklab oling
Barcha bank xizmatlari va operatsiyalari 24/7 sizning smartfoningizda
